چاپ نخست کتاب «اسناد موقوفات اصفهان (دفتر ششم)» بازخوانی و اجرا شده توسط گروه علمی مجمع ذخائر اسلامی به سرپرستی سیدصادق حسینیاشکوری و زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان اصفهان، از سوی مجمع ذخائر اسلامی قم منتشر و روانه بازار نشر شد.
به گزارش ایبنا این تلاشها، آغاز نهضتی برای انتشار متن وقفنامهها و در اختیار عموم قراردادن این اسناد است که حاصل آن علاوه بر کارکردهای اداری، برای مطالعات تاریخی و فرهنگی و اجتماعی بسیار سودمند خواهد بود.
وقف در لغت به معنای «ایستادن»، «ساکن کردن»، «اقامت کردن» و «حبس کردن» و در اصطلاح فقهی آن است که انسان ملکی را ثابت نگه دارد و منافع آن را برای شخص یا اشخاص یا برای کار یا مصرفی معین کند؛ مانند این که زمینی را برای مسجد یا حسینیه یا مدرسه و یا فقرا قرار دهد و چون ملک یا مال از هر نوع منفعت و سودی برای شخص باز ایستاده میشود و منافع آن فقط در راه خدا خواهد بود؛ پس متوقف ساختن مالکیت خصوصی و شخصی و عمومی کردن منافع آن در راه خدا و مردم، به سادهترین بیان وقف یعنی «حبسالعین» و «تسبیلالمنفعه» یعنی نگهداری عین مال و صرف درآمد آن در امور خیریه و عامالمنفعه.
به مالی که وقف میشود «موقوفه»؛ به وقف کننده آن «واقف» و به کسی که برای او یا مصرفی که برای آن وقف شده، «موقوف علیه» گفته میشود. مال موقوفه برای همیشه از تملک خصوصی واقف خارج میشود و خود او و دیگران نمیتوانند آن را ببخشند یا بفروشند و کسی هم از آن ملک ارث نمیبرد.
علامه دهخدا، در فرهنگ لغات وزین خود، ذیل کلمات «موقوفه و موقوفات» مینویسد: «هرچیز که در راه خدا وقف شده باشد... غیر منقول که عین آن حبس و ثمره آن تسبیل شده باشد. هرچیزی که طبعا یا بر حسب عرف و عادت جزء یا از توابع و متعلقات عین موقوفه محسوب میشود؛ داخل در وقف است.(ماده 68 قانون مدنی). واقف میتواند تولیت؛ یعنی اداره کردن امور موقوفه را مادامالحیات یا در مدت معین برای خود قرار دهد... تولیت اموال موقوفه ممکن است به یک یا چند نفر غیر از خود واقف واگذار شود.(ماده 75 قانون مدنی)»
تاریخچه وقف قبل از اسلام
تاریخ پیدایش و چگونگی اوقاف و نذورات در میان ملل و اقوام قدیم به طور دقیق روشن نیست، ولی از قرائن و شواهد تاریخی چنین به دست میآید که از آغاز پیدایش ادیان آسمانی و بعثت انبیا و ظهور کاهنان و ساخته شدن معبدها و آتشکدهها، صدقات و نذوراتی مانند «اوقاف» وجود داشته است. این صدقات و نذورات صرف عمران و آبادی معابد و امور خیریه میشده است. کاهنان، موبدان، هیربدان، کشیشان و کاتبان نیز از همین راه امرار معاش میکردهاند.
وقف در دین اسلام
پس از ظهور دین اسلام، وقف با تاثیرپذیری از جهانبینی اسلامی و اعتقاد به معاد، به صورتی استوار و جهتدار مطرح شد. بینش اسلامی باعث شد که روز به روز بر شمار موقوفات افزوده شود، تا جایی که بسیاری از مساجد، مدارس، بیمارستانها، و ... دارای املاک وقفی شدند، تا از این راه مخارج آنها تامین شود. معصومین(علیهمالسلام) که الگوهای عملی در مسیر تکامل بشرند، در عمل به این موضوع، پیشقدم بودند و اموال زیادی را برای مصارف مختلف وقف میکردند.
ابن هشام میگوید: «نخستین صدقه موقوفه در اسلام زمینهای "مخیریق" است که آنها را با وصیت در اختیار رسول خدا(ص) قرار داد و پیامبر(ص) آنها را وقف کرد. شرح جریان بدین قرار است: "مخیریق از عالمان بزرگ اهل کتاب در مدینه بود. وی مردی ثروتمند بود و پیامبر(ص) را بسیار دوست میداشت؛ از اینرو در روز شنبهای که جنگ اُحد آغاز شد، به یهودیان گفت: شما میدانید که یاری دادن محمد(ص) بر شما لازم است، پس برخیزید و او را یاری دهید. آنها گفتند امروز شنبه است و طبق عقیده خودمان نباید کاری انجام دهیم. مخیریق گفت: شما شنبهای ندارید، سپس اسلحه خود را به دوش گرفت و برای یاری پیامبر(ص) به سمت احد حرکت کرد. وی قبل از حرکت به خویشان خود چنین وصیت کرد: اگر من امروز کشته شدم، دارایی من در اختیار محمد(ص) خواهد بود تا بنابر رهنمود خدا، در هر راهی که صلاح میداند صرف کند. هنگامی که جنگ شروع شد، با دشمنان پیامبر جنگید و کشته شد. پیامبر(ص) اموال او را پذیرفت و وقف کرد. دارایی او هفت نخلستان بود که به "حوائط سبعه" معروف است؛ از اینرو اولین واقف در اسلام پیامبر اکرم(ص) است که اموال مخیریق را وقف کرد».
حضرت علی(ع) نیز نخلستانهای زیادی را پس از آباد کردن، وقف و همچنین چاهها و قناتهایی حفر و سپس آنها را برای مصارف مختلف مسلمانان وقف میکردند. امام صادق(ع) میفرماید: «پیامبر(ص) زمینی از انفال را در اختیار علی(ع) گذاشت و آن حضرت در آنجا قناتی حفر کرد که آب آن همچون گردن شتر فواره میزد. امام(ع) آنجا را "ینبع" نامید و آن قنات را وقف زائران خانه خدا کرد». در وقفنامه علی(ع) آمده است: «علی بنده خدا امیر مومنان، دو مزرعه "ابی نیزر" و"بغیبغه" را برای فقرای مدینه و در راهماندگان وقف کرد تا خداوند روز قیامت چهره او را از حرارت آتش مصون دارد، پس فروخته و بخشیده نمیشود».
چشمهای به نام «امالعیال» که به برکت آن روستایی بزرگ در کنارش ساخته شد، یکی از موقوفات فاطمه(س) است. این روستا بین مکه و مدینه قرار داشته و بیش از 000 20 نخل خرما در آن وجود داشته است. این چشمه و این روستا توسط فاطمه(س) وقف سادات حسینی شد.
سایر امامان معصوم(ع) نیز موقوفاتی داشتهاند، از جمله دو باغ در اطراف مدینه به نامهای «باغ صبا» و «باغ مرجان» وجود دارد که از موقوفات امام حسن مجتبی(ع) یا امام سجاد(ع) است.
حجتالاسلام والمسلمین جعفر قلیاسدی، ریاست اوقاف استان اصفهان، در مقدمه سرآغاز این کتاب آورده است: «مجموعه حاضر، دروازهاى است به یکى از این آموزههاى دینى یعنى مدرسه وقف. بدیهى است ورود به این مدرسه از طرف طالب مشتاق با مسافر گذرا فرق مىکند. اگر مشتاقانه و با نگاهى درسآموز بدین مدرسه وارد شویم؛ چه جوهرها که مىیابیم و چه گوهرها که اختیار مىکنیم . معلمان این مدرسه، همین کهنه اسنادى است که در طول قرنها به زوایاى امن پناه برده و اکنون توفیق رفیق گشته تا آنها را از نزدیک مشاهده کرده بهره ببریم .
اگر مرورى گذرا بر این کهنه اسناد داشته باشیم کلمات و خطبههاى شروع وقفنامهها که با عباراتى متنوع و مشحون از آیات و روایات است خود درسى است مستقل و مکتبى بىبدیل.»
سیدصادق حسینیاشکوری، رییس مجمع ذخائر اسلامی نیز مینویسد: «گرچه همیشه تصرفات ظالمانه و دستان تجاوزگر عدهاى سودجو، تعداد قابل توجهى از موقوفات را بر باد فناى تملک سوق داده، ولى سهم عمدهاى از میراث بهجا مانده از پادشاهان و شاهزادگان، متمولان و خیرین، و افرادى که نه بضاعت چندان، بلکه دلى پاک و قلبى آرام داشتهاند مرهون موقوفاتى است که در گوشه و کنار، آثار خیر انجام آنها مشهود است».
وی در ادامه، در بیان سختی کار انجام شده میافزاید: «کار تیمى با تمام محاسنى که دارد؛ مشکلاتى نیز دارد. یکدست نمودن کار انجام شده چندان سهل نمىنمود. از این رو، از آغاز سعى شد قوانینى تدوین گردد که همه افرادِ گروه، ملزم به رعایت آنها باشند. در عین حال همیشه در بعضى از سندها موارد جدیدى بهچشم مىخورد که باید تصمیمى جدید اتخاذ مىگشت. بنا گذاشتیم هرآنچه در سند نوشته یا حک شده خوانده شود، حتى عبارت امضاها و سجع مهرها و مطالب چاپ شده در حواشى اسناد. چارچوبى نیز براى تقسیمبندىِ مطالب اسناد اتخاذ ... حتى مصارف موقوفات را نیز مشخص کردیم. هرآنچه خود افزودیم داخل قلاب [ ] گذاشتیم تا علاوه بر حفظ امانت، دائره "اصل" و "افزوده" معلوم باشد».
در سالهای اخیر برخی از محققان و ادارات اوقاف شهرستانها تلاش کردهاند تا اسناد بایگانیهای خود را منتشر کنند که از این دست میتوان به برخی از آثار منتشرشده استانها و شهرهای یزد، میبد، نایین، کرمانشاه، کردستان و... اشاره کرد.
بیتردید اسناد موقوفات اصفهان را در مقایسه با آثار مشابه منتشر شده، باید اثری دقیق و کمغلط به حساب آورد. انجام کار به صورت گروهی و دقتنظر جمعی، از ویژگیهای این اثر ارزشمند است؛ البته بنای این نوشته بر ذکر محاسن بسیار این مجموعه نیست.
ارایه تصویر اسناد، یکی از امتیازات هر مجموعه سند است. در این مجموعه نیز تلاش شده تا تصویر متن اصلی سند در ابتدای متن بازخوانی شده منتشر شود.
چاپ نخست کتاب «اسناد موقوفات اصفهان (دفتر ششم)» در شمارگان 1000 نسخه و در 496 صفحه، از سوی مجمع ذخائر اسلامی قم منتشر و راهی بازار نشر شد.
